هشت مقاله درتاريخ و ادبِ معاصر
دکتر محمدعلی همايون کاتوزيان
چاپِ نخست 1385
ناشر: نشر مرکز ( تهران)

هشت مقاله‌‌ی اين کتاب زيراين نام‌‌هاست: کسروی و ادبيات، سيد حسن تقی زاده- سه زندگی دريک عمر، آدم و معلم درزندگی زين‌آلعابدين مؤتمن، دکتر مجتهدی ومسايل خدمتگزاری درجامعه‌ی کلنگی، از گناهان فروغ فرخزاد، پيرهن و بی پيرهنی درشعر سه عاشق و شاعر، اخوانياتِ عارف‌نامه‌ی ايرج، مشروعيتِ سياسی و پايگاه اجتماعی رضاشاه.
درآغازمقاله‌ی سيد حسن تقی زاده- سه زندگی دريک عمر- آمده است:
درخبراست که وقتی درمجلس چهارم مشروطه ميرزا حسن خان مستوفی‌الممالک رئيس‌الوزرا شد وبرنامه- يا به اصطلاح آن زمان«پروگرام»- خود را درمجلس اعلام کرد، سيدحسن مدرس گفت: البته ما همه به «آقا» ارادت داريم وبه دولتی که ايشان دررأس آن باشد خوش آمد می‌گوئيم. پروگرام دولت هم ايرادی ندارد، جز اينکه درموضوع روابطِ خارجی که فرمودند برنامه‌ی دولت حفظِ روابط حسنه با کشورهای همسايه است درست روشن نيست که منظور ازاين حسن کدام است. چون «آقا» خودش حسن است، آقای وثوق‌الدوله هم حسن است، بنده هم حسنم. درست نفهميدم که منطورازاين حسن کدام است.( طبق سنت همه به مستوفی«آقا» می‌گفتند. «کشورهای همسايه» هم کنايه از روس و انگليس بود)
تقی زاده هم حسن بود. اما اين حکايت به خاطرم آمد چون که اززندگی تقی‌ زاده صحبت می‌شود اين سئوال پيش می‌آيد که «اين تقی زاده کدام تقی زاده است؟»
در اين نوشته که شرح وتحليلی از زندگی سياسی تقی زاده است با سه تقی زاده آشنا می‌شويم. تقی زاده اول کارخود را از عنفوان جوانی آغاز می‌کند ودرحدود سال 1911 ميلادی، درسی و دوسالگی به پايان می‌برد.
تقی زاده‌ی دوم از همين حدود کارخود را آغاز می‌کند ودرسال 1934درحدودِ پنجاه و شش هفت سالگی به انتها می‌رساند. تقی زاده‌ی سوم ازهمين حدود دوره‌ی آخر زندگی خود را می‌آغازد ودرسال 1970 درحدودِ نود و دو سالگی اين جهان را بدرود می‌گويد.

درمقاله‌ی ديگری" پيرهن وبی‌پيرهنی درشعرسه عاشق وشاعر" علاوه بر نکاتِ ظريفی که درآن مطرح می‌شود، دکترهمايون کاتوزيان به توضيحاتی درمورد بعضی ازانواع شعر نيزمی‌پردازد که برای نسل جوان می‌تواند سودمند باشد.
دکترهمايون کاتوزيان دراين کتاب تحليل خود را درباره‌ی زندگی و ديدگاه‌ها و خصلت‌های برخی از شخصيت‌های تاريخ معاصر ايران ارائه داده است که بسيارخواندنی و ارزشمند است.