حميد ايزد پناه / پاريس
روزنه اي به تاريخ ايران در سده هاي گذشته
نظريات جهانگردان، بازرگانان وسفرا
گرد آورنده: شكوه عظمي قريب
برگردان به فارسي: دكتر ژان قريب
ناشر: شركت سهامي انتشار تهران- ايران
چاپ نخست 1377گاهي سرگذشت كتابهايي پرباروبا ارزش، همانند سرنوشت انسانهاي ودانا ودانشمند ويا هنزمنداني داراي ذوق ونبوغ به هم ميمانند. يعني آثار و كتابها درگوشهای افتاده وبراي اهلاش ناشناختهاند، يا مردان و زناني دانشمند و يا هنرمند ومحقق، كه به هر دليلي خود وآثارشان بي نام و نشان ماندهاند. فرصت نيافتهاند تاشخصيت علمي و دستاوردهاي تحقيقي واثرهنري خودرا بشناسانند. درفضاي زمان گمنام مانده. روزي به سراغشان رفتهاند كه گاه « نه ازتاك نشان مانده نه از تاک نشان». ازقضاي روزگار، اين كتابِ ارزنده ونويسنده و گردآورندهی صاحب فضل آن، هردو براي مدتي مشمول چنين ستمي از بازي روزگار شدهاند. اگرچه خوشبختانه اين اثردر 2000 هزار نسخه چاپ شده و از نابودي نجات يافته است. براي توضيح بيشتر، به بخشي از پيشگفتار ارزندهی خانم دكتربدرالزمان قريب كه براين كتاب نوشته است واقدام نيكوكارانهی او موجب چاپ آن گرديده، توجه فرماييد. ايشان مينويسند:
«گرد آورندهی اين تحقيق، شكوه عظمي قريب، درتهران متولد شد ودراسفند ماه 1373 در سن 88سالگي درتهران چشم ازجهان فروبست.چهل سال ازعمرخود را درشهر ژنو(سويس)گذراند. درتهران آمورگار ودبير بود. به قصدپژوهش به ژنو رفت ودرآنجا ماندگار شد. دردانشگاه ژنو به تحصيل علوم تربيتي و تدريس زبان فا رسي پرداخت. اماعلا قهی قلبي اوبه تاريخ ايران بود. تصميم گرفت گزارشي ازآثارجهانگردان وسياحان اروپايي كه از قرن12 تا 17 به ايران سفر كردهاند، تهيه كند. چون طبع كمال طلب او به نسخه برداري ازمآخذ دست دوم راضي نميشد، مصمم به بازديد آثاراين سياحان ونويسندگان وروايت ازقلم خودآنها گرديد.
بارها به پاريس ولندن وديگر شهرهاي اروپا سفر كرد. درنتيجه گزارش تحقيق اوبه پژوهشي ژرف و پر بارانجا ميد. پژوهش پايان يافت اما ار پژوهنده رمقي براي نشر آن باقس نماند. در ارديبهشت1370 وقتي يكي ازشاگردان سابقش اورا با صندلي چرخداربه تهران آورد، جز رمقي ازاو باقي نمانده بود. درسال 1373 بعد از كسالت طولاني جسمي و روحي درگذشت.
اين اثربه فرانسه نوشته شده بود، فهرست مطالب، فصلهاي مختلف آن، كتابنامه وفهرست اعلام، همه با آخرين تصحيح، ماشين شده وآمادهی چاپ بود امادر تهران براي ما امكان چاپ آن به فرانسه ممكن نبود.»
درمقدمهی نويسندهی بركتاب اگرچه كوتاه وتنها دو صفحه ازكتاب را شامل ميشود،ولي رسا وعلمي وهمراه با باراحساسي نسبت به تاريخ و فرهنگ ايراني است. در بخشي از آن، به طبقهبندي مطالب با توجه به تر تيب زماني اشاره دارد. ازجمله نوشته است:
« به خوبي ازتوجهي كه ايران دركشورهاي غربي برانگيخته است، آگاهيم. ليكن و به ويژه در جريان بررسيهايمان بود كه دريافتيم، ايران، كشورمان براي تشنگان ناشناختهها وماجرا جويیها يا آناني كه به علل علمي يامأموريت به اين سوكشيده شدهاند بسيارجذاب بوده است. هدف ما توصيف ايران كنوني كه امكا نات مسافرت سريع براي همگان ميسر شده، نبوده است. بلكه بازسازي آن است به شكلي كه مسا فرين ازسدهی سيزده (قرون وسطايي) تا قرن هيجدهم ديدهاند. اين مسافران، گوناگون بوده و توانستهاند ايران را به بهترين وجهي به ما بشناسانند.
آنان چه كساني بودند؟ بازرگانان، دانشمندان، سياستمداران، مبلغين مذهبي و ماجرا جويان كه راههاي مختلفي را پيش گرفتند وهمه دريك زمان راهي نشده وهر كدام ازابتدا با قصدي مشخص عزم سفر كرده بودند. چندگونگي وضعشان چتري تشكيل داده كه برايمان مقدور ساخته ايران را درتمام سطوح وصف كنيم. ازجغرافي به تاريخ، از روش زيست به صفات مردم، ازافسانه به ديدگاههاي ديني و از زيباييها به طبيعت برسيم.»
شاد روان شكوه عظمي نويسندهی كتاب، همهی مطالب سفرنامهها را پس از بررسي، زيرچهل و چهارعنوان، كه هريك ازآنها، اظهارنظرمشترك جهانگردان دربارهی موضويی است كه ديگران به آن توجه كردهاند. تدوين كرده كه ابن عنوانها عبا رتنداز:
موقعيت جغرافيايي، آب وهوا، نباتات وگياهان صنعتي، دارويي، دامداري، شكار وحيوانهاي شكاري، صنايع دستي، مسكوكات، اوزان واندازه، تجارت، سلطنت، حكومت سـپاه، پليس و امنيت راهها، پناهندگي، اديان مرسوم درايران، سرشت ايرانيان، آداب ورسوم، لباس وآرايش، گرمابه، بازي وسرگرميها، گاه شماري، اعياد غيرمذهبي، تغذيه، قهوه وچاي، توتون، مواد مخدر، يخ، تعليمات وآموزش، ذوق مطالعه وتحقيق، زبان تكلم درايران، خط، مجسمه سازي، باغهاي ملي، بازارها، ميدان شاه، خانهها، سدها و پلها، راهها، مساجد، وآثار وبنا ها.
مؤلف، دربخشي جدا، به معرفي زندگينامهی هريك ازهجده جهانگرد يادكرده و به هدف وگذر راه يا وسيلهی سفرآنها اشاره نموده و تاريخ آنهارا بدست ميدهد .در نتيجه خوانندهی پژوهنده را از دغدغهی مراجعه به كتاب راحت ميكند. نام آنها بر پايه حق تقدم ورود به ايران چنين است:
1- بنجامين دو تو دل
2ماركوپولو
3- اودوريك دو پور دانون
4- لود ويكدو وارتما
5- آنتوني شرلي
6- فيگورا (دو ن گارسياس دوسيلوا )
7- پدر پاسيفيك دو پروا نس
8- پير دو لاواله
9آدام اوليا ريوس
10- پدر الكساندر رد
11- ژان پاپتيس تاورنيه
12- دولا بولاي دولو گوز
13- پدر رافايل دومان
14- ژان دو تو نو
15- ژان شاردن
16- كورني لوبرون
17- پتي دولاكروا (فرانسوي )
18- ژوزف پيتوندو تورنفور
ازسوي ديگر، چون اين جهانگردان با بينشهاي گوناگون، سياسي، فرهنگي اجتماعي بازرگاني مذهبي و به عنوانهای سفير، بازرگان، رهبر مذهبي درآن شرايط سخت و دشوار به اين گردش وبررسي پرداختهاند، ديدگاههاي آنها نيزگوناگون وبسيارمهم است. اهميت بررسي ونگارش، طبقه بندي و موضوعي كردن اين آثار، بامراجعه واستناد به دستنوشتههاي كهن كه خواندن آنها با دشواری همراه بود و مشكلات ديگر، آنهم در30 يا 40 سال پيش ازاين و با نبودن امكانات فني امروزما، كاري بسيارمهم، پرزحمت پرارزش بوده وهنوزهم هست. دستمايهی چنين كاري جز عشق به ايران و تاريخ و فرهنگ آن نميتواند باشد. همچنين يك جا و يك كاسه كردن اطلاعاتي از دورهی مهمي از تاريخ ايران وسالهاي آغازارتباط با كشورهاي غربي نيزاز اهميت زيادي برخورداراست كه بامطالعهی كتاب بيشترمعلوم ميشود.
تا آنجا كه توانسته، كوشيده است تا ابهامي پيش نيايد اما پارهاي نيز بي توضيح مانده است از جمله درصفحهی127 كه در باره ی پيروان آيين « باني يا بانيها ».اورلياريوس، دراصفهان تعدادشان را 12000 نوشته است، «پتي دولاكروا به » از حضورآنها در بصره اشاره دارد و آنهارا از جمله بازرگانان هندي ميداند واضافه نموده كه كيش آنها« بانيها »ايراني نيست.
دربخش مسكوكات، از سكهاي به نام « لار» نام برده شده و آنرا عجيبترين نوع سكهی دنيا دانسته، زيرا فقط يك ميلهی كوچك نقرهاي است با وزني كم. توضيحهاي ديگرسياردقيق و درخورتوجه است. اين مطالب اگر چه در آثار آنها آمده است، اما آنچه شاد روان خانم شكوه عظمي انجا م داده از وقت تحقيقي برخوداراست زيرا خود به اصل نسخهها دسترسي داشته و مهمتر آنست كه همهی آن گزارشهارا در يك جا موضوعي و متنوع گوناگون آورده است. كاري است درجهت آگاهي وبررسي از زمان صفويها، محققان را كمك ميكند. براي نمونه، بخشهايي كوتاه ازاين كتاب آورده ميشود:
دربارهی صنايع دستي مينويسند:... پارچههاي ابريشمي به رنگهاي مختلف وگرانبها وبه مقدارزياد توليد ميكنند. درگرجستان نيز پارچههاي زري وابريشم ازهر قسم و نوع وخيلي زيبا يافت ميشود. براي ولايت گيلان توليد ابريشمي مشهور به نام« ژل» وجود دارد. مردم تبريززندگيشان از داد و ستد وهنرتامين ميشود. دريارهی يزد آمده:« شهري است عالي با پارچههاي زياد وبويژه پارچههاي ابريشمي. ساكنان كرمان ، به ساخت زين وبرگ اسب سواركاران شهرت دارند.
دربخش اوزان، از دو وزن عرفي و قانوني و يا رطل، من، درهم، دانگ، جو وجريب و ذرع و فرسنگ نام رفته است.
دربخش باغهاي ملي آمده كه: باغهاي ايران معمولا يك خيابان بزرگ است كه باغ را به دو نيمه ميكند، يک خط مستقيم است و در كنارههايش درختكاري شده، دروسط حوضي كه بزرگياش مناسب با وسعت باغ است، وجود دارد. اغلب به چهارباغ اصفهان وميدان شاه يا نفش جهان اشاره دارند.
باري، همهی مطالبي كه زيرعنوانهاي كتاب ميخوانيم، ازهر نظربه ويژه ازنظرآگاهي پيدا كردن از دورهاي كه عصرطلايي تاريخ و هنر ايران به حساب ميآيد، بسيارمهم و درخور اهميت وتوجه است.
اين كتاب ارزنده و معتبر را شادروان دكتر ژان قريب كه ازخويشاوندان نزديك نويسندهی كتاب، خانم شكوه عظمي بود،از فرانسه به فارسي برگردانده است. دكتر قريب سالهاي زيادي افزون بر دندان پزشكي، نوشتهها علمي وكتابهاي معتبري را اززبان فرانسه ترجمه نموده و خود از نامدارا ن كارترجمه بوده است واين كارهارا با علاقه انجام داده است زيرا درحقيقت زبان فرانسه، زبان مادري او بود. همچنين او به زبان فارسي و پدري خود نيز مسلط بوده است. رواني و زبان داني آقاي دكتر قريب و آگاهيهاي او دركارترجمه موجب ميشود كه خواننده آثار ايشان به هنگام خواندن كمتر ويا هيچ دچار مشكل نشود.
روزنهاي به تاريخ ايران، در سدههاي گذشته در325 صفحه با جلد زركوب فراهم آمده است.
خداش خيردهاد آنكه اين عمارت كرد.
