ازکودکی شنيده بودم که نقشه‌ی ايران شبيه گربه است. اين تشبيه را درادبياتِ معاصر نيز می‌توان يافت. ازجمله شاعر طنزپردازهادی خرسندی درقطعه‌ای که به عنوان آن" بچه‌های ايران" است می‌گويد: 1
بچه‌ها اين نقشه‌ی جغرافياست / بچه‌ها اين قسمت اسمش آسياست
شکل يک گربه دراين جا آشناست / چشم اين گربه به دنبال شماست
بچه‌ها اين گربه‌هه ايران ماست.
و شاعرنوپرداز مهرانگيز رساپور(م. پگاه) که اشعار خوب کلاسيک نيز دارد، رباعی زير را سروده است:2
شادم که همه سوی جهان را ديدم /  از شوکتِ هرباغ  گلی را چيدم
آنگه که سخن زانتخاب آمد پيش/  ايران به شکل گربه را بوسيدم

درپی يافتن منشآ اين تشبيه به کتابی کوچک ولی جالب با عنوانی که می‌توان آن را اتباع شاه ترجمه کرد برخوردم. اين کتاب را کشيشی انگليسی به نام چارلزهاروی استايلمَن3  که مدتی درايران به تبشير دين مسيحی( کليسای انگليکن) پرداخته، بعد ازمراجعت به لندن درسال 1902 منتشرساخته است.
پيش برگِ4 اين کتاب خود شاهدِ علاقه وذوق طنزآميزنويسنده است.( تصوير1) او دراين برگ شش صفت يا محصول مثبت را همراه با شش صفت يا محصول منفی به کشور ايران نسبت می‌دهد وآن را به نوعی می‌نويسد که حروف اول هريک ازاين شش کلمه به انگليسی نام ايران(PERSIA ) را می‌سازد. مثبت‌ها عبارتند از: گربه، ادب، قالی، آفتاب،آسوده خواهی، زردآلو. منفی‌ها عبارتند از: فقر، اشتباهکاری، خرابه، غم، نادانی و بی‌علاقگی.

وی درکتابِ خود نقشه‌ی ساده‌ای آورده که ايران را به صورتِ گربه‌ای که روی بالشی نشسته است، نشان می‌دهد.(تصوير2) اين گونه نقشه‌ها را می‌توان نقشه‌ی تصوری5 ناميد.
اوبه روش طنزآميز خود می‌نويسد: « گربه‌ی ايرانی که دراروپا به علتِ زيبايی خواهان فراوانی دارد، البته ازايران آمده است ولی آيا شما توجه کرده‌ايد که نقشه‌ی ايران خود شبيه گربه‌ای است که روی بالشی نشسته، پشت به افغان وهند وسرش به طرفِ روسيه است. بالش مذکور مانع ازآن است که پنجه های گربه درآبِ خليج فارس ترشود. . . حالا چگونه می‌توانيم خودرا به ايران برسانيم؟ ما می‌توانيم ازطرفِ خليج فارس، ازبالشی که متکای گربه است بالا رويم يا آن که از بحرخزر با جهشی خود را به پشتِ گربه برسانيم.»
اودرطنزی نيزازکورش کبير درموردِ آب وهوای ايران نقل می‌کند که گزنفون(Xenophone ( يونانی گفته است: « مردم [ايران] دريک منطقه از شدتِ سرما تلف می‌شوند، درحالی که درمنطقه‌ی ديگر شدتِ گرما آنان را خفه می‌کند.»

استايلمَن برای اهدافِ مذهبی خود به ايران سفر کرده  ومدتی نسبتأ طولانی درجلفای اصفهان اقامت گزيده بود وشايد به همين مناسبت اين شهرکِ مسيحی نشين را به صورتِ شهری معتبر درنقشه‌ی خود ترسيم کرده است.
ازآنجا که مرزهای باختری و شمالی ايران درميانه‌ی سده‌ی نوزدهم قطعی شد ومرزهای خاوری درسال1872به وسيله‌ی کميسيون گلداسميد (Goldsmid ) معين گرديد.6  به اين ترتيب شکل کشورايران به صورتی که امروز درنقشه‌های جغرافيايی می‌بينيم درآخرين دهه‌‌ی سده‌ی نوزدهم به دست آمد. 
می‌توان گفت که منشأ تشبيه نقشه‌ی ايران به گربه به احتمال قوی همين کتابِ استايلمَن است.
متأسفانه هيچ نقشه‌ی تصوری ديگری از ايران ديده نشده است ويا دستِ کم بنده نديده‌ام.
جا دارد که اهل ذوق وهنر باتوجه به مشخصه‌های بنيادی ايران و ايرانيان نقشه‌های تصوری ديگری نيز ازاين کشورباستانی ترسيم و به خواستاران زيادی که نقشه‌ی ايران درسراسر گيتی دارد، هديه کنند.

يادداشت‌ها:

1. هادی خرسندی، آيه‌های ايرانی، انتشارات غزال، لندن1993- صفحه‌ی 7.
2. مهرانگيزرساپور(م. پگاه)، . . . وسپس آفتاب، مرکز کتاب، لندن،1996(1375) صفحه‌ی 34.
3. Rve.Charls Harvey Stileman, The Subjects of the Shah, Church Missionary  Society,London,1902                                                                                           
4. Title page
5. Curiosity Map
6. برای اطلاعاتِ بيشتر به کتابِ زير مرجعه شود:

General Map of Persia, Syrus Alai, Brill, Academic publishers, Leiden, 2005.