چنين حال و روزهايى است که به روشني نشان مي‌دهد که چرا اين همه دختران در شعر او حضوردارند. بنا به طبيعت، روابطِ وي با ايشان چه بسا شکننده و بي‌دوام بوده است. شاعران لاتين، از 2 کاتولوس به بعد، سلسله‌اى از شعرها را در باره‌ى يك معشوق پرورش مي‌دادند ‌که خواننده در آن‌ها فرازونشيب‌هاي ماجرايى طولاني و پيچيده را حس مى‌کرد. آنان اين شيوه را به غزل سرايانِ قرنِ شانزدهم و پس از آن به بسياري ديگر درادبياتِ اروپا منتقل کردند. اين سنت و ايده‌‌ى رومانتيكِ درد و داغي زندگي‌سوز، ممکن است کساني را درمورد عمقِ احساساتِ سافو به ترديد بكشاند. براي بايرن او ’سافوي سوزان‘ بود، اما برخي از پژوهشگران اخيراين تصورعمومي را زير سؤال برده ‌اند و به جاى آن گفته اند که او نگاهِ سرد و حتا تمسخرآميز و واقع‌بينانه‌اي به خود داشت. بى‌گمان او از فايده‌هاى خودداري و خونسردي باخبر بوده است.
در پاره‌ي ۹۶ چشم اندازي را در زير نور مهتاب تصوير مي‌کند پاك و روشن، تهي از حضور هر آدميزادى كه در آن از احساسِ شاعر چيزى گفته نمي‌شود، ولي اين زيبائي از احساس تنهايى خالى نيست. درموردهاى ديگرممكن است كه بيانِ هنرى شاعر مهار شده باشد، اما عواطفي كه بيان مي‌كند بي‌مهار است. درمعروف‌ترين پاره شعرِ او به شماره‌ى ۳۱ جائي براي تحليل نيست (البته بحثِ پژوهشگران مدرن بر سر اين است که احساس او در اين شعر حسادت است يا عشق): در اين شعر اشتياق درحسِ جسماني ناب بروزمي‌کند، در زبان، پوست، چشم‌ها، گوش‌ها، و گوشتِ بدن. درآن سخني از زيباييِ لب‌ها و چشم‌ها و پستان‌ها نيست كه اين‌همه در غزل عاشقانه وصف مي‌شود. در اين شعر همه چيز بر گردِ تجربه‌ي آنى و واكنش‌هاي آنىِ شديد گوينده‌ مي‌گردد.

‌‌‌‌‌آنچه سافو مي‌پسندد چيزهايي فردي و خصوصي، ذوق و سليقه‌ي شخصي است. در پاره‌ي ۱۶ درباره‌ي گونا گوني‌هاي انتخاب حرف مي‌زند: بر روي اين زمينِ سياه هر كس چيزي را زيباترين چيز مي‌داند. براي برخي‌ ارتشِ سواره‌ نظام و پياده‌ نظام و ناوگان زيباترين چيز ‌است. اما او دربرابراين چيز‌هاي مردانه‌ي همگاني، در برابراين انبوهي، چيز کوچکِ شخصيِ دروني‌ يگانه‌ا‌ي را برمي‌گزيند: ’جانان‘ را. وادامه مي‌دهد: هلن را ببين، زيباترينِ زنان، همسر بهترين شاه، با اين‌همه با معشوق اغواگرش "پاريس" به" تِروا" گريخت، با مردي که با هر معيارِ ظاهري از شوهر اش ‌کمتر بود. واين‌ها آناکتورياي رفته را به يادِ شاعرمي‌آورد . اما باز آنچه او درمقابل شكوه و جلالِ پياده نظام ليديايي وگردونه‌هاشان مي‌گذارد، نه آن چيزهايي ست در او كه هوس عشق‌بازي را بر‌مي‌انگيزد، بلكه يکي‌ـ دو حالتِ ويژه در رفتارِ او است.

در پاره‌ي ۱ سافو رسم سرودهاي نيايش يا دعا ‌خواني يوناني را دنبال مي‌كند ، يعني خطاب كردن به خدا با نام و عنوان‌هايش، سپاس به درگاهِ او به خاطر نعمتهايِ پيشين‌اش، ياد كردن از فضايلِ او، و درخواستِ ياري از او. اما او به اين نيايش چهره‌ي شخصي‌اي مي‌دهد. دراين شعر آفروديت ايزد‌بانوي بزرگِ المپ است که از آن دورها مي‌آيد، ازکاخ پدري‌اش، با جمال و آرايش خيره‌كننده، بر اورنگي پرنقش و نگار، وگنجشگ‌هاي زيبايي گرداگردِ او بال مي‌زنند. علاوه برآن، او همانقدر نزديكي نشان مي‌دهد كه فاصله. لبخندي كه چهره‌ي جاودانه‌ي او را پوشانده هم انساني است هم خدا گونه. بيشتر اين‌گونه مي‌نمايد که دوستِ سافو است، هردو شوخ ، بذله گو ، مهربان ، شاد از اين ديدار و ياريكديگر.
به نظر مي‌رسد كه اينجا شاعربا نوعي فاصله گرفتن، مي‌خواهد شور و شيدايي‌هاي خود را از چشمان ايزدبانو مشاهده کند. آفروديت با آن کلماتِ طعنه‌آميزِ خدائي ( نه از پشتِ نقابِ سافو ) بي‌دوامي و ناپايداري روابطِ عاشقانه‌ي انساني را براي ما حكايت مي‌كند:
اگر اکنون از تو مي‌گريزد / بزودي در پي‌ات خواهد افتاد
اگر هديه از تو نمي‌پذيرد/ بزودي برايت خواهد آورد
اگر عاشق‌ات نيست / بسي زود‌ خواهد شد
چه بخواهد ، چه نخواهد
باز مي‌بينيم که اشتياق همچنان آنجاست در دلتنگي واندوه نخستين و" درد تلخ " آخرين بيت. و اين نه تنها چيزي ازدرخشندگي و دلربايي شعر نمي‌کاهد که سلسله حالت‌هائي که دراين قطعه هست، درحقيقت همه‌ي مشغوليت‌ها و پيچ و تاب‌ها را به هم مي‌بافد و يکي از سرچشمه‌هاي نيرو واستحکام آن است.
نگاهِ بي‌همتاي سافو، تنها به عشق محدود نمي‌شود. تکه‌ي ۲ شايد براي اولين باردرادبياتِ اروپا ، دروني بودن حس مکان را نشان مي‌دهد که مي‌گويد چگونه است احساسِ دريک مکانِ شناخته شده‌ي ويژه بودن، در يک زمان ويژه، و اين تصويراصالتي داردهمچون تسلسل و تکامل حالت‌ها، نيمي آرام و خواب‌آور، نيمي ماوراء طبيعه و اسرارآميز. اين حس‌ها باهم مي‌آميزند و مغشوش مي‌شوند. وزش عطرهاي خوشبو ازجانبِ محراب‌ها منظره و بوي خوش درهم آميخته درچنين فضاي سُکرآوري است که بنظرمي‌آيد که آب از ميانِ خودِ درختان فوران مي‌کند وهمچنانکه برگ‌ها مي‌لرزند و موج مي‌زنند، گوئي خوابي مغناطيسي ازدنياي ديگري نزول مي‌کند ومرز ميانِِ طبيعي وماوراء طبيعي را درخود حل مي‌کند .
در اين شعر،افروديت از کِرت فراخوانده شده است، از يک مکان حقيقي، به يک مکان حقيقي ديگر، به باغ مقدس، جائي که شاعر و دوستان‌اش جشن‌شان را برپا کرده‌اند و ايزد بانو شراب مي‌ريزد، هم شرابِ زميني وهم شرابِ لذيذِ خدايان را . شراب افسانه‌اي که خدايان با آن مست مي‌کردند . در تکه‌ي ۱ افروديت به نظرمي‌آيد که هم خداي گونه است هم آشنائي ديرين .

پژوهشگران اسكندراني درپيکرتمام اين کاربزرگ به اين نتيجه رسيدند که تنها نُه(۹) شاعرغزلسراي اصلي (شاعران اشعار بزمي ) وجود داشته است. تنها چکامه‌هاي پيروزي پندار درنسخه‌هاي خطي يک قرن ونيم پيش به ما رسيده است باقي، نقل قول‌هاي اندکي از نويسندگان يوناني بعد ازآن‌هااست . بعدها، پاپيروس‌ها و بردهاي يافته شده درمصر به دانش ما دراين مورد بسيارافزود. اما پاپيروس‌ها اغلب پاره پاره و از هم شکافه‌اند . تكه پارگي بعضي قطعه‌ها دراين کتاب به همين جهت است . تکه‌ي ۲ تاريخچه‌ي عجيب‌تري دارد. بندي ازاين شعرهميشه شناخته شده بوده است اما باقي آن دراوايل همين قرن برتکه‌هاي يک کوزه‌ي شکسته پيدا شد . پرخراش وخط خطي، به وسيله‌ي کسي دراوقاتِ بيکاري‌اش !
ما درواقع درمورد سافو شانس بيشتري داشته‌ايم تا بقيه . اغلبِ شاعران غزلسرا، درکارهاي بعدي‌ها نقل قول شده‌اند و آن هم نه براي لياقت وشايستگي ادبي‌شان، بلکه به وسيله‌ي متخصصين دستورزبان وعتيقه شناسان براي منافع و جذابيتِ تاريخي آن‌ها يا براي توضيحاتِ ويژه‌ي زبان شناسي . درمورد سافو اما ما دو تکه‌‌ي ۱ و ۳۱ را دردست داريم که ازمنقدين ادبي به ويژه براي اثباتِ نيروي استثنائي کار اونقل قول شده‌اند.
ودرآغازاين نمونه‌ها، يک غنيمتِ بزرگ، يک شعر کامل ازاوست. که البته کافي نيست و غم انگيز است که از نبوغ او تنها فرصتِ چند نگاهِ اجمالي وآني را به ما بدهند. با نگاه ديگراما کافي است، بسنده است باهرمعياري، براي ما که بدانيم که دنياي باستان، درتصديق وشهادتِ بزرگي او، اشتباه نکرده است .

1- Algernon Charles Swinburne شاعرِ نامدارِ دورهء ويكتوريا
2- Gaius Valerius Catullusشاعرِ غزل‌سراي رومي قرنِ اول پيش از ميلاد

م . پگاه

چشمان‌ات مدام . . .
رنگ عوض مي کرد
و گيسوان‌ات به رنگِ چشمان‌ات در مي آمد
                                                       حرف‌هايت رنگين
                                                       نفس‌هايت رنگين
                                                       اشک‌هايت رنگين
                                                       و قه قاهت رنگارنگ . . .
چه رنگين شعر نفيسي بودي ديشب
                                               سافو !

* * *

اول
صداي خنده‌ات وارد مي‌شد
                                 هرگاه که مي‌آمدي
و چون مي رفتي
صداي گريه‌ات ، پشتِ سرت
                                       مي ماند . . .

ديشب
در جزيياتِ سپيدِ تخيل تو پرسه مي زدم
تمام شب
صداي پرت شدن‌ات از صخره مي‌آمد
صداي کوبيده شدنِ شعر
                                 به سنگ !

سايه‌ات اما
همچنان . . . روشن
                             ايستاده است بر صخره
سايه‌ات پرت نشد با تو
سايه‌ات هيچگاه خود را به خاک نمي سپرد
                                                         سافو !

مي‌شنوي؟
صداي تخميرشدن خاطراتِ زير خاک را ؟
همه‌ي ارتباطاتِ زميني
به سماجتِ سنگ
                         تسليم مي‌شوند

اما تو . . .
سنگ را به آهنگ بدل کرده‌اي
                                       سافو!
چنانکه انگار
                   ازآن شهر باستاني
                   هيچکس نمرده است!
ببين!
برادرت
که دعا مي‌کردي
                       « باز گردد به خانه به سلامت »
ونگران بودي که
                     « نکند کفاره‌ي گناهان‌اش را بپردازد » ؟
و مطمئن که
                   « شما را از دشمنان در امان مي دارد »

اينجاست !
پيشِ ماست !
                     چه جواني
                     چه پهلواني
                                     وتو در ميانِ دژِبازوان‌اش
                                     چه جوان مانده‌اي
                                                               سافو !
و « اندروماکِ لطيف
   در آن رداي گوهرنشان بنفش
   غرق درتلاء لوء گوهرها
                               با اکليلي از گُل »
همه
حتا اشياء را
                 مبهوت کرده است!

و آن زن " هلن "
                       که « رها کرد شوهر را
                           و خانواده‌ي گرامي‌اش را
                           و تنها کودک‌اش را
                           و به تو نيز پشتِ پا زد . . . »

پس جفا و خيانت
فراق و اشک
                     هميشه ملازمِ عشق بوده‌اند !

تو نمرده‌اي سافو!
تو نشسته‌اي در گور . . . جوان
و سنگِ قبرت را بر کفِ دو دست
چون لوحه‌اي پرشعر
                           بالاي سرت
                                         نگه داشته‌اي!
وچشمانت
همچنان شاد و عاقل
برفراز جسمِ خاک شده‌ات
                                   مي درخشند
                                   نه . . . تو نمرده‌اي سافو!
تو مادر شعر
                 چناني ،
                 که دختر همه‌ي شاعران جواني

بايد بگردم وصدايت را پيداکنم
باد
       صداهاي باستاني را
       بايد روبيده و جايي جمع کرده باشد

مي‌دانم
         تو آن شعر را مي‌ پسندي
         که نام‌ات برده شود درآن
پس اين شعر را هم ؟
                               آه سافو
اي همه سروده‌هاي جهان . . . به نام تو

۱- جملاتِ داخلِ گيومه، نقل قول از سافو است