Review

حيرت ازاين باغ . .

تأملی در
پرنده ديگر، نه
دفتر شعر مهرانگيز رساپور ( م . پگاه )

کاوه گوهرین

بي هيچ ترديد، فرق است ميان ادبيات در تبعيد و ادبياتي که به عنوان ادبيات مهاجرت از آن ياد مي شود ، به گفته سعدي :
فرق است ميان آنکه يارش دربر با آنکه دو چشم انتظارش بر در
بي آنکه بخواهيم از قدر ادبي ادبيات مهاجرت بکاهيم ، بايد بدانيم که ادبيات مهاجرت ادبيات اعتراض نيست و اين نخستين وجه مميزه ي آن با ادبيات تبعيد است .
پديد آورندگان ادب مهاجرت ، عموما از قشري هستند که دواطلبانه سرزمين مادري يا زادگاه خويش را ترک کرده و در کشور ديگري سکني گزيده اند و به همين دليل ادبيات مهاجرت ، هرگز معترض نيست و ادبياتي خنثي و حديث نفس کساني است که به ميل خود از ياروديار دور شده اند و آه هاي نوستالژيک مي کشند . اما حديث ادبيات در تبعيد ، قصه ي پر غصه ي زيستن در آوارگي و کشيدن بار سنگين آرمان خواهي است به گونه اي که حتي در خواب ها و رويايت نيز بايد به ياد قلبي باشي که در سرزميني دور جا گذاشته اي و ريشه هايت . . . و يار و ديارت ، که پشت سر نهاده اي و در سرزميني کوله بارت را بر زمين گذاشته اي که نه زبانش را مي داني و نه با فرهنگ اش انس و الفتي داري و اين تازه اول قدم آوارگي و تبعيد است .
در کنار روياهاي خون آلود ، بايد هول و هراس زندگي در کمپ را تجربه کني و توهين و تحقيرها را به جان بخري ، زبان و فرهنگ مردم و کشور ميزبان را بياموزي و چون از بد حادثه انگ نويسندگي و شاعري هم به پيشاني ات خورده است ، بايد از آنچه بر تو و ديگر ياران و همدردانت مي رود ، بنويسي و بسرايي و اين يعني ادبيات در تبعيد .
چنين تبعيد شدگاني خواه ناخواه تشکل فرهنگي خاص خو را نيز مي طلبند و من نمي دانم اين توقع بي جا را چه کساني در اذهان جا انداخته بودند که با فعاليت علني کانون نويسندگان ايران در دوره ي جديد فعاليت اش ، کانون نويسندگان در تبعيد، بايد جل و پلاسش را جمع و درش را تخته کند ، چرا که ديگر فلسفه ي وجودي اش فاقد معناست و از موضوعيت افتاده است !
و چه هشيار بودند آناني که اين نظريه را بر نتافتند و اعلام کردند که تا تبعيد هست و اهل قلم تبعيدي ، کانون نويسندگان در تبعيد بايد بر جا بماند و از حقوق اعضاي خود و نويسندگان تبعيدي دفاع کند.
ادبيات در تبعيد، جداي از کليت ادبيات مهاجر است ، ضمن اين که بعضي تشابهات انکار ناپذير هم ميان اين دو وجود دارد . ادبيات در تبعيد ، ادبياتي زخمي است و هنرمند تبعيدي با هزار رشته به سرزمين مادري اش پيوند خورده است . در خلا ميان دو اضطراب ، و همانجا مي کوشد که مغلوب جو غريبانه ي پيرامون خود نشود و اين ميسر نيست مگر با

آفرينش هاي ادبي که گاه بر اثر اين قبيل تأثيرات ، در حدي شگفت انگيز خواندني و قابل تعمق اند و اين گونه است که فرق بين ادب مهاجرت و تبعيد آشکار مي شود.
هنرمند مهاجر بنا بر ميل و اراده ي خود و تنها براي تغيير ذائقه ، محيط اجتماعي خود را ترک گفته و رحل اقامت در ديار ديگري افکنده و هجرت اختيار کرده است ، اما بر تبعيدي اختياري نبوده و او جبراً سرزمين خويش را پشت سر نهاده است و اگر معرکه ي ماندن و رفتن به اختيار او بود، همچنان مي ماند ، چون مي دانست که زندگي در تبعيد ، گام نهادن در راهي بي برگشت است و شايد او با روشنايي هاي ذهني اش مي دانسته که آسمان همه جا ، همين رنگ است . بگذريم . . . ( که اين حکايت بيشتر نتوان گفت که قصه اي است پر آب چشم . )
در بررسي ادبيات تبعيد و چهر ه هاي آن ، بايد به دو طيف و دسته اشاره داشت :
الف : نويسندگان و شاعراني که قبل از انقلاب 1357 َََش ، در ادبيات ايران ، چهره هاي شاخص يا متوسطي بوده اند که به دلايل سياسي اجتماعي آن دهه يا در بعضي موارد ، سال ها پس از آن مجبور به جلاي وطن و زندگي در تبعيد شدند.
ب : نويسندگان و يا شاعراني که پس از ترک ميهن و زندگي در تبعيد ، به نوشتن و يا خلاقيت هاي هنري ديگر همت گمارده اند که در بعضي موارد چهر هايي مستعد با آثاري قابل اعتنا از ميان آنان ظهور کرده است .
نعمت آزرم ، اسماعيل خويي ، يداله رويايي ، نادر نادرپور، عدنان غريفي ، حسن حسام ، بتول عزيزپور ، مينا اسدي ، ماني ، عباس سماکار ، همچنان در کار سرودن اند و اين نکته را فرو نگذارم که هادي خرسندي ، در زمينه سرايش در قالب طنز ، همچنان يک چهره ي بي بديل و تکرار نشدني است .
در مقوله رمان ، رضا علامه زاده، گو اين که کارگرداني و فيلم نامه نويسي اشتغال ذهني اوست ، اما در سه گانه هاي "غوک " ، " تابستان تلخ " و " آلبوم خصوصي " ، يک رمان نويس تواناست و همچنين است رضا قاسمي با رمان " چاه بابل " که پيش از آن " همراهي شبانه ي ارکستر چوب ها " را نيز منتشر کرده است . ساسان قهرمان هم با رمان " گسل " ثابت مي کند که مي توان با نگاهي ديگر به مسائل زندگي در غربت پرداخت .
" بتعيدي ها " نوشته ي محسن حسام و " در سفر ودرحضر" نوشته امير شاهي نيز از آثار بسيار تأمل بر انگيزاند . يادآوري اين نکته نيز شايد خالي از فايده نباشد که بعضي نويسند گان تبعيدي همچون فرج سرکوهي ، عباس معروفي و منصور کوشان هم که در دوره اي نزديک تر ، يعني دوران احياي مجدد فعاليت کانون ، مجبور به پذيرش شرايط زندگي در تبعيد شدند، در همين سال ها آثاري قابل اعتنا آفريدند. عباس معروفي با رمان " فريدون سه پسر داشت " ثابت مي کند که يک رمان نويس غريزي است ، کوشان نيز با مجموعه داستان " زانيه " به اشتغال غريزي و فکري هميشگي اش يعني داستان ، پرداخته است و خاطرات فرج سر کوهي ، نويسنده و منتقد ادبي ، از دوران دربند بودنش با عنوان " ياس و داس " گو اينکه اثري داستاني نيست ، اما در ميان آثار منتشره در تبعيد جايگاهي غيرقابل انکار دارد و مخفي نماناد که در اين ميان بعضي آثار هم هستند که در شرايط زندگي اجتماعي داخل نوشته شده اند اما هرگر مجال انتشار نداشته و شايد پس از چاپ نخست آنها در خارج از کشور ، چاپ هاي زيراکسي و زير زميني آنها در داخل منتشر شده است . براي نمونه ، بعضي از کارهاي اسماعيل فصيح ، " مدايح بي صله " ي زنده ياد شاملو، "عقل آبي" شهرنوش پارسي پور، " جن نامه" ي زنده ياد گلشيري ، بعضي جلد هاي تاريخ اجتماعي راوندي و" عطر ياس " عباس معروفي از اين زمره اند . . .
ياد باد بتعيد ياني همچون ناظم حکمت ، محمد علي افراشته و نرودا که دوري از سرزمين مادري و رنج و درد تبعيد را به جان خريده اند و باز هم يادباد از بزرگاني همچون ميخائيل بولکاگف ، خالق مرشد و مارگريتا که همچون بسياري ديگر از نويسندگان و شاعران به ظاهر خاموش ، در وطن خويش هم تبعيدي بود.
در نگاهي به آثار شاعران و نويسندگان دسته ي دوم ، يعني آنهايي که پس از زندگي در تبعيد کار نوشتن را به گونه اي جدي پي گرفته اند به نام هايي بر ميخوريم که با بعضي آثار منتشر شده ي خود ، نيرويي تازه به پيکره ي اين نوع ادبيات دميده اند . با اينکه نگارنده هيچ اعتقادي به زنانه و مردانه بودن ادبيات و تقسيم بندي هايي از اين قبيل ندارد اما واقيعت روشن اين است که زنان در اين عرصه گوي سبقت را ربوده و با انتشار بعضي شعرها و داستان ها ، بر ريشه دار بودن اين نوع ادبيات تأکيد ورزيده اند . ژاله اصفهاني ، مينا اسدي ، بتول عزيز پور، مليحه تيره گل و...در زمره ي شاعراني هستند که در دو دهه ي گذشته آثارشان را خوانده ايم ، و ناگفته نماند که نيلوفر بيضايي ، در زمينه ي نمايش نامه نويسي و کارگرداني ، از چهر ه هاي درخشان تبعيد ي است .
شاعران جوان ديگري همچون شيرين رضويان ، کتايون آذرلي ، روشنک بيگناه ، نجمه موسوي ، و ... نيز حاصل مبارک ادبيات در تبعيد در دوره هاي اخيراند.

* * *

اما با شعر مهرانگيز رساپور ( م . پگاه ) که به راستي يکي از مناديان شعر امروز ايران است ، به لطف عباس شکري ، سردبير ماهنامه آفتاب ، چاپ نروژ، آشنا شدم که در يکي از شماره هاي آن ، شعري درخشان با عنوان " عروس ده ساله " آمده بود. خواندن اين شعر ، براي من که هميشه تشنه ي خواندن شعرها ي متفاوت و شاخص هستم به قدري اثر گذار بود که از عباس سراغ سراينده را گرفتم . آن زمان در ماينس آلمان بوديم و نشست ساليانه ي کانون و انجمن قلم در تبعيد بود و دانستم که پگاه نيز از حاضرين در اين نشست است و بعد ديداري و گپي و به غنيمت گرفتن نسخه اي از آخرين سروده هاي او با نام " پرنده ديگر ، نه " و دانستن اين نکته که اين سومين دفتر شعر پگاه است ، پس از دفترهاي " جرقه زود مي ميرد " و " . . . و سپس آفتاب " که من هيچکدام را نديده و نخوانده بودم !
همان گونه که در سطوري پيش آمد ، به ادبيات زنانه و مردانه اعتقادي ندارم و جنسيت آفريننده به نظر من نمي تواند در کيفيت و مرغوبيت حاصل فکر و انديشه ي او ، تعيين کننده باشد . هنر، اعم از شعر و داستان و نقاشي و موسيقي و مجسمه سازي و ... از دستاوردهاي فرهنگ بشري است و هنر همه شمول و قابل تعمق و تأمل در تمام دوران و اعصار ، بايد فارغ از حنسيت گرائي عمل کند. بديهي است که اين بدان معني نيست که يک شاعر زن يا مرد ، روحيات و تجلي احساساتش را که در مواردي ذاتي و غريزي است در هنرش ندمد که اگر جز اين باشد نقص است . نکته اينجاست که فروغ فرخزاد همان قدر شاعر است که حافظ ، و شهرنوش پارسي پور همان قدر رمان نويس است که چوبک و علامه زاده و جنسيت نشان برتري هيچ کدام بر ديگري نمي تواند باشد . اين نکته را گفتم تا برسم به اين که متاسفانه در بعضي آثار ادبي امروز ما چه در داخل و چه در خارج از کشور، نوعي تأکيد بي دليل بر شاخصه هاي ادبيات زنانه به چشم مي خورد که سرچشمه ي آن گسترش گرايشات فمنيستي در فرهنگ امروز ماست . هيچ کس منکر اين نيست که در جوامع مردسالار ، بر زنان ستم رفته است مگر در جوامع برتر که گروهي مدعي دروغين دمکراسي و عدالت و تساوي هستند بر زن و مرد ستم نمي رود؟
حرف من اين است که تبليغ مرامي در ادبيات ، چه از نوع گرايش حزبي و سياسي اش باشد و چه از نوع دم زدن از حقوق از دست رفته ي زن و مرد ، ادبيات را از وظيفه ي اصلي اش باز داشته و آن را از اوج به زير مي کشد .
اثرادبي موفق آن است که اگر آفريننده اش هم صاحب چنين آرماني است ، آن را چنان واگويه کند که رنگ و بويي از تصنع وريا کاري و شعاردر آن ديده و حس نشود .
فروغ ، نمونه ي خوبي است از يک زن آفرينشگر ، که در شعرهايش تمام خصوصيات يک زن اعم از انديشه ورز،
مادر ، معشوقه متجلي است و هيچ کس در کلام او بويي از تعصب نسبت به جنسيت خودو يا مخالفت با جنس ديگر را احساس نمي کند و اکر جز اين بود شعر او را تاحد يک بيانيه ي حزبي تنزل مي داد.
پگاه در شعر" عروس ده ساله " ، که به نظر من يکي از اثر گذارترين شعرهاي دو دهه ي اخير ادبيات منظوم ماست ، با اين که از ديد يک زن با گرايشات فمنيستي ، مکنونات ذهني خود را در باره ي دخترک خردسالي که به زور پاي سفره ي عقد نشانده شده است رقم مي زند اما هرگز بيانيه صادر نمي کند و همين پيش آگاهي سبب شده است که اين شعر زباني همه شمول و جهاني بيابد . و در واقع به همت همين ويژگي بيان و زبان است که پگاه ، توانسته است در شعرهاي " پرنده ديگر ، نه " احساسات زنانه ي خود را متجلي کند بدون اينکه خواننده را با مظلوم نمايي هاي ظاهري آزار دهد. پگاه ، به حرمت و شخصيت ، نيرو و بزرگي زن با نگرشي نو ، اشراف دارد و از مرز گريه و ندبه بر حقوق از دست رفته عبور مي کند ، چنان که خواننده با مرورشعرهاي او ، احساسي را که ازعمق روحِ يک زن آگاه، با جاني شيفته بر مي آيد کشف و حس مي کند . زني که فرق ميان شعرعاشقانه ي اروتيک و پورنورا به خوبي
مي شناسد و کلماتِ ممنوع را ، با تردستي شگفت انگيزي به شعر تبديل مي کند : مثلثِ لذت را / بک نهادِبلند قامت اندازه مي گيرد/ زاويه هاي حاده / به خطوطِ هندسي افتخار مي دهند / و سايه ترک برمي دارد از درک ! . . . ( واين سخن حقيقت است صفخه ي 45 ) و يادر شعر" تو دريافته اي" آنجا که مي گويد : با تو حتا / انگشتانم خيالاتي شده اند
/ من / من که حتا پستان هايم فکر مي کنند !
اما شعر پگاه ، نمونه ي بارزي از ادبيات تبعيد است . در کلام او هم مسايل زنان نمود دارد و هم فرياد اعتراض بر عليه قراردادهاي عقيدتي و ايدولوژيک تحميلي ، و هم نغز ترين و لطيف ترين احساسات بشري . شعرها ي اولين و آخرين اين دفتر ، يعني " شلاق " و " سنگسار " دقيقا با چنين ديدگاه جهان شمولي آفريده شده اند . شاعر در شعر " شلاق " با آنکه به شعر کلاسيک و مدرن تسلط دارد ، اما بي اعتنا به قواعد شناخته شده در شعر، در واقع ديالوگ ها ي يک بازجو و متهم را بدون رعايت هيچ آداب و ترتيبي ، چنان ماهرانه کنارهم گذاشته است که خواننده مي تواند صداي نفس نفس زدن آنکه شلاق را فرود مي آورد و نيز بوي عرق پيشاني او را حس کند و با آن کسي که شلاق مي خورد همدرد و همصدا شود.
در سنگسار شاعر کوشيده است مونولوگ ها ي زني را که باران سنگ بر او مي بارد، ثبت کند . نکته ي بارز در اين دو شعر ، چنان که پيش تر نيز اشارت رفت ، بي اعتنايي به قواعد شعري و زيبا شناسي واژه هاست که شاعر آگاهانه در آن تعمد دارد و مي خواهد به فجيع ترين صورت فضاي شلاق خوردن و يا سنگسار زني را تصوير کند که زير شلاق و زير باران سنگ حرف مي زند !
از ديگر خصوصيات بارزاين دو شعر ، به جز تکنيک و شگرد خاص انديشيده شده از سوي شاعر ، مي توان به خصيصه ي قابل اجرا و نمايشي بودن آن ها اشاره کرد که قرائت آن ها در جمع ، با به کارگيري عناصر صحنه و نمايش، تاثير شگرفي بر شنونده و بيننده مي نهد و نگارنده يک بار شاهد اين اثر گذاري در اجراي سنگسار ، از سوي سراينده در تالار دانشگاه " ماينس " بوده ام .
شنيده ايم در ادبيات تبعيد يا مهاجرت ، به دليل زندگي طولاني هنرمند در سرزميني غير از موطن اصلي خويش ، زبان اکثر انها بي ريشه و ضعيف شده و با زبان رايج در وطن فاصله مي گيرد . ممکن است چنين مواردي در بعضي آثار خلق شده به چشم آيد که يقيناًاستثناست و قاعده نيست . با يک نگاه به آيه هاي ايراني ، از هادي خرسندي در زمينه ي طنز، يا نثرعلامه زاده در " غوک " ، رضا دانشور در" خسرو خوبان " و حتي آثار تحقيقي هم چون نوشته هاي داريوش آشوري ،احمد کريمي حکاک ، مسعود نقره کار، باقر مومني ، علي ميرفطروس و امثالهم مي بينيم که زبان اين نوشته ها تا چه ميزان قوي و پالوده و تهي از هرگونه کاستي است . بر عکس در شعر و داستان امروز داخل کشور هستند مدعياني که با دم زدن از شعر پسامدرن و يا پسانيمايي و بازي با زبان و فرم و محتوا و نحو گريزي و معنا زدايي ! و مثلا سپيد خواني ( فضاي محذوف ) ، ادعاي نو آوري و نبوغ در ادبيات امروز را دارند ، بي آنکه از ادبيات غني کلاسيک ما شناختي داشته باشند، و بي آنکه از عمق انديشه ي بانيان واقعي چنين نوآوري هائي از جمله چهره ي شاخص ادبيات امروز ما دکتر براهني ، چه در مرحله ي نقد و چه رمان واقف باشند، با تقليد هاي بسيار ناشيانه و سطحي مي خواهند افتخار معنا زدايي ! و نحو گريزي و سپيد خواني را به پاي خود بنويسند بي آنکه بدانند با نخواندن و ندانستن ادبيات کلاسيک و پشت پا زدن به آن ، چه گوهري را از دست داده اند و در واقع ، نهالي بي ريشه بر سطح خاک نشانده اند.
شاعر " پرنده ديگر ، نه " با سروده هاي خود در اين دفتر ، نشان مي دهد که با قواعد شعر کلاسيک به خوبي آشناست و زبان شعرامروزرا نيز مي شناسد و با چنين پشتوانه اي است که مي تواند نگرش هاي نوين خود را در زباني ويژه که ره آورد روح جستجو گر اوست ، ارائه دهد بي آنکه در دام شعر پسا مدرن دروغين در غلتد. شعر کوتاه و هايکو وار آغاز اين کتاب ، غناي انديشه و زبان او را نشان مي دهد :
شهامت گل را
به تقديس بنشينيم
هنوز مي رويد !
اما نکته اي نيز در سروده هاي پگاه هست که مرا مي آزارد و شايد اين سليقه ي شاعر است درتکرار بعضي کلمات که گاه به تنافر حروف مي انجامد. به عنوان نمونه ، تکرار ( هر پگاه ) در صفحه ي 15 و تکرار ( شهر پر شيطان ) در صفحه ي 20 و نيز در شعر ( چيز ديگري را حس کن ) صفحه ي 82 .
و نکته ديگري که بايد به آن اشاره کنم استعمال بي دريغ کلماتي است با ريشه ي عربي که به رواني و استحکام زبان او آسيب مي زند، براي نمونه ، کلماتي چون : لقاح ، تقاطع ، مشکوکانه ، واضحانه و فاضلانه ، . با اين که فروغ در مصاحبه اي گفته است : وقتي مي بينم همه چيز در اطراف من دارد منفجرمي شود، چگونه واژه ي " انفجار" را به کار نبرم ؟ ( نقل به مضمون از حافظه )
ديگر، از شعرهاي موفق اين دفتر، مي توانم به شعر بلند " و اين سخن حقيقت است " اشاره کنم که نمونه ي روشني از ويژگي زبان و بيان شعري و انسجام سخن پگاه است که در عين دارا بودن ديدگاه فمنيستي با تکرار ( چقدر زن بودن خوب است ) در ذهن ، حديث نفس زني را تصوير مي کند که به توانايي هاي نوع زن واقف است و به زن بودن خود مي نازد وافتخار مي کند . اما ايکاش که واژگاني چون متلاطم، فاتحانه، وچند نمونه ي ديگررا که ريشه ي عربي دارند به کار نمي گرفت .همين جا بگويم که حتي زنده ياد احمد شاملو( ا . بامداد ) در آخرين کتاب شعر منتشر شده اش " حديث بي قراري ماهان " به دليل به کارگيري واژگان مهجورعربي به اين دفتر آسيب زده است .استعمال بي دريغ واژگاني با ريشه ي عربي اين سئوال را به ذهن خواننده مي آورد که چرا شاعر، که سروده هايي چون ، عروس ده ساله ، من ازآينه عبورمي کنم ، تو صدايم کردي ، و . . . نشان از طبع روان و تسلط او بر زبان فارسي دارد ، چنين واژگاني با ريشه ي عربي را به کار مي گيرد ؟
بر گرديم به " پرنده ديگر ، نه " . در صفحه ي 149 کتاب ، غزلي زيبا با مطلع :
اي صبح بيا برقص با من شب را بفکن ز بام و بشکن
آمده است که بيانگر احاطه ي شاعر بر شعر عروضي است و بي شک در کنار بهترين سروده هاي اين دفتر جا دارد . غزل بسيار خوب شروع مي شود ، ادامه مي يابد و تمام مي شود . اما در بيت سوم ( مصرع دوم ) آنجا که مي گويد : اين است کلام آخر شب اين است مقام روشن زن
مصرع دوم شعاري است و با نوع نگاه شاعر به مسئله ي زن ، همخواني ندارد.
و کلام آخر اينکه ،کتاب " پرنده ديگر ، نه " همچون تمامي آفرينش هاي ممتازادبي ، با وجود بسياري نقاط قوت ، از کاستي هايي نيز بر خوردار است که حتما بر آفريننده ي آن نيز پوشيده نيست .
اما نکته ي آشکار و روشن اين است که ذهن جستجوگر و پوياي شاعر ، دمي از تجربه کردن نياسوده است .
تنوع موضوع در اشعار کتاب " پرنده ديگر ، نه " از ( و اين سخن حقيقت است ) تا ( شلاق ) ، از( پرنده ديگر ، نه ) تا ( سنگسار ) ، از( پرنده نشناخته اي مرا ) تا ( چشم زخم ) ، از ( من از آينه عبور مي کنم ) ، تا ( زنداني ) ، از
( دانه نمي خواهم سئوال دارم ) تا ( پشت به خود ) ، و . . . ، همه در يک رشته ي ظريف واستوار، نشانه ي نگاه و انديشه ي شاعري است که به همه ي پيشرفت ها و عقب ماندگي ها و درگيري هاي انسان امروز ، احاطه دارد
براي همين است که بايد حيرت کرد از اين باغ واين گل هاي رنگ رنگ نوراني اش !